Autorytarne systemy medialne we współczesnej Europie: Rosja i Białoruś
DOI:
https://doi.org/10.33077/uw.24511617.sm.2026.1.888Słowa kluczowe:
autorytaryzm, Białoruś, dyktatura, system medialnyAbstrakt
Cel: Celem artykułu jest ukazanie genezy autorytarnego systemu medialnego w Europie postkomunistycznej, etapów jego rozwoju, prezentacja aktualnego stanu oraz prognoza ewentualnych zmian. Koncepcja/metody badań: Analizę oparto na koncepcji czterech systemów medialnych w Europie Środkowo-Wschodniej Dobek-Ostrowskiej, jakie wykształciły się po 1989 roku – model hybrydowo liberalny, mediów upolitycznionych, mediów w (ciągłej) tranzycji i autorytarny. Do przeprowadzenia tych badań wykorzystano analizę porównawczą opartą na aktualnych danych statystycznych i międzynarodowych rankingach, jak Indeks Demokracji, Reporterzy bez Granic. Wyniki i wnioski: Przedmiotem badań jest system medialny Rosji i Białorusi, dwóch europejskich państw autorytarnych, jakie powstały po upadku ZSRR w 1991 roku. Analizie poddano etap konsolidowania nowej władzy po rozwiązaniu najważniejszego podmiotu politycznego, jakim była Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego. W tej fazie priorytetowa pozycja partii komunistycznej została zastąpiona przez lidera politycznego – prezydenta, który w krótkim czasie swoje przywództwo przekształcił w dyktaturę. W Białorusi wraz z dojściem do władzy Łukaszenki w 1994 roku, a w Rosji Putina w 2000 roku, nastąpiła konsolidacja ich władzy. Zostały wyeliminowane wolne niezależne media i usunięci dziennikarze, którzy występowali przeciwko reżimowi politycznemu. Podporządkowano je władzy politycznych liderów, oligarchów i przedsiębiorców. Symbioza biznesu i polityki, która zrodziła się za czasów Jelcyna, stała się podstawową cechą rosyjskiego systemu medialnego w czasie reżimu Putina. Oryginalność/wartość poznawcza: Podjęto próbę wskazania różnic i podobieństw między systemami medialnymi w reżimie komunistycznym i autorytarnym, m.in. w zakresie istnienia elementów ideologii państwowej, idei mocarstwowości, oraz miejsca struktur siłowych w systemie, kontroli obywateli, podporządkowania mediów masowych i eliminacji niezależnych dziennikarzy. Jest to pierwsza tego typu analiza porównawcza ukazująca autorytarny system medialny w europejskich dyktaturach postsowieckich.
Bibliografia
Adamowski, J. (2002). Transformacja rosyjskich środków masowej informacji (lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte). W B. Dobek-Ostrowska (Red.), Media masowe w demokratyzujących się systemach politycznych (ss. 35–60), Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Bodrunova, S. S., Litvinienko, A. A. (2015). Four Russias in communication: Fragmenta- tion of the Russian public sphere in the 2010s. In B. Dobek-Ostrowska & M. Głowacki (Eds.), Democracy and Media in Central and Eastern Europe (pp. 63–80), Frankfurt am Main: peter Lang Edition.
Bodrunova, S. S. & Nigmatullina, K. (2020). Journalism cultures: New times, new gaps? In S. Davydov (Ed.), Internet in Russia: A Study of the Runet and Its Impact on Social Life (pp. 121–147), Cham: Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-33016-3_7
Democracy Index 2024. What’s wrong with representative democracy (2025). The Econo- mist Intelligence Unit Limited. 2024 the-economist-democracia-.pdf.
Dobek-Ostrowska, B. (2006). Miejsce i rola mediów masowych w procesach demokraty- zacyjnych. W B. Dobek-Ostrowska (Red.), Media masowe w demokratyzujących się systemach politycznych (ss. 11–36), Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Dobek-Ostrowska B. (2015). 25 years after communism: four models of media and po- litics in Central and Eastern Europe. In B. Dobek-Ostrowska & M. Głowacki (Eds.), Democracy and Media in Central and Eastern Europe (pp. 11–46), Frankfurt am Main: peter Lang Edition. DOI: https://doi.org/10.3726/978-3-653-04452-2
Dobek-Ostrowska, B. (2022a). Overview. Central and Eastern Europe and post-Soviet space. In S. Fengler, T. Eberwein, & M. Karmasin (Eds.), The Global Handbook of Media Accountability (pp. 153–154), London & New York: Routledge. DOI: https://doi.org/10.4324/9780429326943-16
Dobek-Ostrowska, B. (2022b). Polski system medialny trzy dekady po upadku komunizmu: dynamika procesu zmian na tle Europy Środkowo-Wschodniej. W J. Kępa-Mętrak & P. Ciszek (Red.), Polski system medialny w procesie zmian (T. 2, s. 23–41). Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.
Dobek-Ostrowska, B., Fras, J., & Ociepka, B. (1997). Teoria i praktyka propagandy, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Fengler, S., Eberwein, T., Mazzoleni, G., Porlezza, C., & Russ-Mohl, S. (Eds.) (2014).
Journalists and Media Accountability. An International Study of News People in the Digital Age. New York: Peter Lang Publishing.
Hallin, D. C., & Mancini, P. (2007). Systemy medialne. Trzy modele mediów i polityki w ujęciu porównawczym. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kurczab-Redlich, K. (2022). Wowa, Wołodia, Władimir. Tajemnice Rosji Putina. Warsza- wa: Wydawnictwo WAB.
Linz, J. J., & Stepan, A. (1996). Problems of Democratic Transition and Consolidation. Baltimore & London: The John Hopkins University Press. DOI: https://doi.org/10.56021/9780801851575
Litvinienko, A., & Bodrunova, S. (2022). Russia: media accountability in a polarized so- ciety. In S. Fengler, T. Eberwein, & M. Karmasin (Eds.), The Global Handbook of Media Accountability (pp. 203–212). London & New York: Routledge.
Makuchowski, (2015). Wybory prezydenckie na Białorusi w latach 1994–2010 na łamach „Gazety Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Studia Białorutenistyczne, 9/2015. DOI: https://doi.org/10.17951/sb.2015.9.71
Malak, K. (2005). Ideologia białoruskiego autorytaryzmu. W R. Backer, J. Marszalek-Kawa (Red.), Drogi i bezdroża ku demokracji (ss. 204–216). Toruń: Wydawnictwo Mado.
OSW (2025). Co próbuje zyskać Łukaszenka? https://open.spotify.com/episode/6b- f63umkg Nnm2ltVavHgQz?si=Jihg_bulRYSrcNQDjjo7wQ&nd=1&dlsi=2391d02a- af2f4be3 OSW(2022). 30 lat Federacji Rosyjskiej. https://www.youtube.com/watch?v=nSExHB- Mv7N8 Owsiannik, S. & Striełkowa, J. (1998). Władza a społeczeństwo. Białoruś 1991–1998. Warszawa: Presspublica.
PAP (2025). Swiatłana Cichanouska o wyborach na Białorusi. „Maskarada Łukaszen- ki”. https://wiadomosci.onet.pl/swiat/swiatlana-cichanouska-o-wyborach-na-bialorusi-maskarada-lukaszenki/5429hge
Pasti, S. (2014). Russian journalism as a social lift: comparing journalistic attitudes in the period 1992–2008. In M. Głowacki, E. Lauk, & A. Balčytiene (Eds.), Journalism that Matters. Views from Central and Eastern Europe (pp. 153–173). Frankfurt am Main: Peter Lang Edition.
Pasti, S. (2015). A passion for Robin Hood: a case study of journalistic (in)dependence in Russia. In B. Dobek-Ostrowska & M. Głowacki (Eds.), Democracy and Media in Central and Eastern Europe 25 Years On (pp. 117–136). Frankfurt am Main: Peter Lang Edition.
Price, M., Rozumilowicz, B. & Verhulst, G. (2002). Media Reform. London: Sage.
Roudakova, N. (2012). Comparing Process: Media, “Transitions”, and Historical Change. In D. C. Hallin & P. Mancini (Eds.), Comparing Media Systems Beyond The Western World (pp. 246–277). Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139005098.014
RSF (2025). Reporters Without Bordes https://rsf.org/en/index
Siebert, F. S., Peterson Th., & Schramm W. (1956). Four Theories of Press. Urbana & Chicago: The University of Illinois Press.
Sobczak. J., & Kakareko, K. (2012). Regulacje prawne systemu medialnego Białorusi w dobie przemian. W J. W. Adamowski, & A. Jaskiernia (Red.), Systemy medialne w XXI wieku. Wspólne czy różne drogi rozwoju (ss. 155–174). Warszawa: Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Usov, P. (2006). Kwestia wolności mediów na Białorusi. W B. Dobek-Ostrowska (Red.), Media masowe w demokratyzujących się systemach politycznych (ss. 150–164), Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Vartanova, E. (2012). The Russian Media Model in Context of Post-Soviet Dynamics. In D. C. Hallin & P. Mancini (Eds.), Comparing Media Systems Beyond The Western World (pp. 119–142). Cambridge: Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139005098.008
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Boguslawa Dobek-Ostrowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe.
Publikacje na łamach „Studiów Medioznawczych” ukazują się na zasadach odpowiadających licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne 4.0 Międzynarodowe (CC BY-NC 4.0).
